Proces skrócony czyli processusbreviorcoramEpiscopo w 45 dni
W dniu 15 sierpnia 2015 r. Papież Franciszek wydał „Motu Proprio - MitisIudex Dominus Iesus” (dalej: MIDI), na mocy którego zreformowano procedurę orzekania w sprawach o stwierdzenie nieważności małżeństwa w sądach kościelnych wprowadzając w art. 5 (kan. 1683-1687 MIDI) instytucję processusbreviorcoramEpiscopo. Nowelizacja weszła w życie 8 grudnia 2015 r.
Dodatkowo do omawianego motu proprio Ojciec Święty załączył jako instrukcję „Zasady proceduralne w sprawach o stwierdzenie nieważności małżeństwa”, obejmujące Wprowadzenie oraz 21 artykułów usystematyzowanych w sześciu tytułach. Zagadnieniu procesu skróconego przed biskupem zostały poświęcone art. 14-20 „Zasad”.
Skarga w procesie skróconym
W celu uruchomienia procedury procesu skróconego konieczne jest spełnienie warunków określonych w art. 5 MIDI i art. 15 „Zasad” stanowiących przesłanki sine qua non, do których należy w pierwszej kolejności złożenie skargi przez oboje małżonków, ewentualnie przez jedną ze stron ale zgodą drugiej (kan. 1683, 1 MIDI).
Wspólna zgoda stron musi dotyczyć formy procesu – czyli processusbrevior, przedmiotu roszczenia oraz tytułu nieważności.
Skarga powodowa powinna zostać podpisana przez oboje małżonków, którzy tym samym zobowiązują się do aktywnego uczestniczenia w procesie, w pełni zgadzają się ze zgłoszonym tytułem i/ lub tytułami oraz wspólnie zgłaszają środki dowodowe.
W myśl art. 10 MIDI dopuszczalne jest również wyrażenie zgody w formie ustnej z zastrzeżeniem, iż dokona się to w obecności notariusza, który z przeprowadzonej czynności sporządzi stosowny dokument, który musi zostać odczytany stronie i przez nią potwierdzony. Natomiast brak odpowiedzi ze strony tego małżonka lub wyrażenie jej bez udzielenia zgody będzie skutkowało odmową wszczęcia procesu skróconego. Podobnie, brak wskazania w skardze powodowej adresu strony pozwanej również uniemożliwia prowadzenie procesu w trybie skróconym.
Skargę strony składają ją do wikariusza sądowego kompetentnego do jej rozpatrzenia z uwzględnieniem kan. 1672 KPK oraz art. 11§ „Zasad”. Zgodnie bowiem z kan. 1676 MIDI do zadań wikariusza należy ustosunkowanie się do skargi i wstępna kwalifikacja czy spełnia ona kryteria aby można było zastosować proces skrócony.
Dowody
Dowody w procesie skróconym winny być na tyle bezsporne, iż nie powinny wymagać dodatkowe objaśniania.
Świadkowie
Dowodami tymi powinny być zeznania świadków, którzy winni stawić się na wezwanie sądu bez zbędnej zwłoki. W związku z powyższym większość przedstawicieli doktryny stoi na stanowisku, aby strony nie powoływały świadków, którzy ze względu na miejsce zamieszkania czy też inne okoliczności życiowe nie będą mogli zgłosić się na przesłuchanie w wyznaczonym przez sąd terminie, gdyż uniemożliwi to zakończenie procesu w ustawowym terminie. Przyjmuje się, że wykluczone jest również powoływanie świadków, których przesłuchanie miało odbyć się za pomocą rekwizycji. Odnośnie świadków wskazane jest również aby ich ilość była ograniczona (niektóre sądy wprost wskazują na maksymalnie trzy osoby), tak aby ich oraz stron przesłuchanie mogło odbyć się w ciągu jednego dnia. Dodatkowo wskazane jest, aby już na etapie skargi powodowej strony wskazały na jaką okoliczność będzie zeznawać każdy ze świadków.
Dokumenty medyczne
Przyjmuje się, że tę przesłankę strony powinny potraktować jako wymóg obligatoryjny, gdyż to właśnie na dokumentach w dużej mierze oprze się postępowanie dowodowe.
Biegli sądowi
Niektórzy przedstawiciele doktryny stoją na stanowisku, że specyfika procesu skróconego kategorycznie wręcz wyłącza możliwość dowodu z opinii biegłego.
Nie stanowią takiego dowodu opinie prywatnych biegłych, sporządzone na zlecenie jednej lub obu stron z racji, iż zakłada się działanie biegłego w interesie strony (stron).
Tytuły
Odnośnie ilości tytułów zgłaszanych przez strony w procesie skróconym istnieją spory w doktrynie kanonistycznej.
Adwokat w procesie skróconym
Nowością, jaka została wprowadzona przez papieża Franciszka, jest art. 18 „Zasad proceduralnych” na mocy którego strony i ich adwokaci, mogą uczestniczyć w przesłuchaniu drugiej strony oraz świadków, chyba że instruktor uważa inaczej.
Przebieg procesu
Wszystkie odpowiedzi, zarówno stron, jak i świadków, powinny być zredagowane na piśmie przez notariusza w sposób zwięzły. W odpowiedziach powinny znaleźć się jedynie te fakty, które dotyczą przedmiotu sporu (art. 18 § 2 MIDI).
W odróżnieniu od procesu zwyczajnego, w procesie biskupim nie ma publikacji akt oraz dekretu zamykającego postępowanie dowodowe.
Ten etap postępowania kończy się ono wyznaczeniem piętnastodniowego terminu na dyskusję sprawy czyli przedstawienie uwag obrońcy węzła małżeńskiego, a także wniosków obrończych stron, jeżeli takie zgłaszają (kan. 1686 MIDI).
Po zamknięciu dyskusji sprawy instruktor przekazuje akta biskupowi diecezjalnemu w celu rozstrzygnięcia sprawy coramEpiscopo.
Okoliczności z art. 14 § 1 „Zasad”
Mając na uwadze liczne doniesienia medialne komentujące MIDI również w doktrynie kanonistycznej pojawiły się rozbieżności odnośnie art. 14 § 1 „Zasad”, w którym wskazano katalog okoliczności dotyczących rzeczy lub osób, które to pozwalają na rozpoznanie sprawy na drodze procesu skróconego, stosownie do kann. 1683-1687 KPK. Zamysł Ojca Świętego wprowadził w początkowym okresie obowiązywania MIDI zamieszanie wśród kanonistów bowiem nie było wiadomo czym są owe „nowe okoliczności”.
Dość szybko kwestia ta została wyjaśniona w 2016 r. przez Rotę Rzymską w „Subsidium for the application of the M.p. MitisIudex Dominus Iesus”. W powołanym dokumencie z całą stanowczością stwierdzono bowiem, iż okoliczności z art. 14§ 1 „Zasad” nie stanowią nowych tytułów nieważności małżeństwa.
Przechodząc do omówienia art. 14 § 1 „Zasad” Prawodawca wskazał w nim na takie okoliczności jak m.in.
1/brak wiary (może prowadzić do symulacji zgody małżeńskiej lub błędu determinującego wolę)
2/krótki czas pożycia małżeńskiego
W pierwszej kolejności należy zauważyć, że długość trwania wspólnoty małżeńskiej nie stanowi sama w sobie przesłanki uzasadniającej stwierdzenie nieważności małżeństwa.
Po drugie, prawodawca nie sprecyzował tu jakiegoś konkretnego okresu trwania wspólnoty małżeńskiej. Przyjmuje się tym samym, że termin ten nie ma charakteru prawniczego a raczej ukierunkowane jest na pewne subiektywne rozumienie długości trwania małżeństwa.
3/aborcja dokonana dla uniknięcia zrodzenia potomstwa
W kontekście processusbrevior, aborcja sama w sobie nie stanowi przesłanki nieważności małżeństwa a jedynie może zostać uznana za okoliczność przemawiającą za wykluczeniem przez stronę czy też strony potomstwa (kan. 1101 §2 KPK).
Aby strony mogły powołać się na tę „okoliczność” muszą ponadto załączyć do akt sprawy odpowiednie dowody. W myśl art. 14 §1 „Zasad” szczególna rola przypada dowodom w postaci dokumentów potwierdzających dokonanie aborcji.
4/pozostawanie w relacji pozamałżeńskiej w okresie zawierania małżeństwa lub wkrótce po jego zawarciu
W oparciu o bogate orzecznictwo Roty Rzymskiej w omawianym przypadku chodzi o okoliczności związane z wychowaniem domniemanego symulanta, jego środowiskiem, wykształceniem, kulturą, stopniem religijności, znajomością i poczuciem zasad religijnych i moralnych, poglądami na małżeństwo i jego nierozerwalność. Znaczące jest przy tym zwrócenie uwagi na osobowość domniemanego symulanta.
5/podstępne zatajenie niepłodności, poważnej choroby zakaźnej, potomstwa z wcześniejszego związku lub osadzenia w więzieniu
Okoliczność ta nie stanowi novum a jedynie należy ją traktować jako doprecyzowanie czy też wskazanie wprost okoliczności mogących ułatwić rozpatrywanie sprawy o nieważność małżeństwa z kan. 1098 KPK. Bez wątpienia w przypadku normy określonej kan. 1098 KPK dochodzi do oszustwa co do jakości, która może poważnie zakłócić konsorcjum życia małżeńskiego, prowadząc w rezultacie do nieważności zgody. Jak zaznacza Rota przesłanki z kan. 1098 KPK w processusbrevior wymagają udowodnienia w sposób niepodważalny (np. pomocne mogą być dowody z dokumentów: zaświadczenia lekarskie, zaświadczenia i wyroki cywilne).
6/przyczyna zawarcia małżeństwa całkowicie obca życiu małżeńskiemu lub nieoczekiwana ciąża kobiety
Zgodnie z wyjaśnieniami zawartymi w „Subsidium” jeśli przyczyna, która prowadzi osobę do zawarcia małżeństwa, jest całkowicie obca wspólnocie życia małżeńskiego (np. uzyskanie obywatelstwa, uznanie dziecka, korzyści ekonomiczne) lub wynika wyłącznie z powodu nieoczekiwanej ciąży kobiety, istnieje możliwość, że jedna lub obie strony nie zamierzały zawrzeć związku małżeńskiego.
7/przemoc fizyczna w celu wymuszenia zgody małżeńskiej
W „Subsidium” stwierdzono, że lęk wywołany z zewnątrz jest jedną z klasycznych przesłanek nieważności małżeństwa. W przypadkach, w których dochodzi do prawdziwych i konkretnych aktów przemocy na szkodę strony niechętnej, występuje, zdaniem autorów omawianego dokumentu, najpoważniejsza przesłanka nieważności zgody. Również w tych przypadkach przemoc musi być natychmiast udokumentowana (np. raporty medyczne, pisemne akta policyjne). W praktyce sądowej jednak przemoc fizyczna (kan. 1103 KPK) stanowi dość rzadką przyczynę orzekania o nieważności małżeństwa nawet na forum Trybunału Roty Rzymskiej.
8/brak używania rozumu potwierdzony dokumentacją medyczną
Przyjmuje się, że proces skrócony ma zastosowanie wyłącznie do kan. 1095, 1 KPK a nie do kan. 1095, 2-3 KPK, w których przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego może nastręczać trudności i wręcz uniemożliwić przeprowadzenie postępowania w wymaganym przez MIDI terminie 45 dni. Natomiast w przypadku kan. 1095, 1 KPK strony już przy składaniu skargi powodowej zobowiązane są załączyć wszelkie dokumenty (w domyśle dokumentację medyczną), które będą na tyle oczywiste, że sprawią, iż powołanie biegłego ex officio będzie zbędne.
Wyrok
Po rozważeniu całości materiału dowodowego i konsultacji z instruktorem oraz asesorem biskup diecezjalny, po osiągnięciu pewności moralnej co do nieważności małżeństwa, wydaje wyrok. W przypadku braku pewności moralnej biskup przekazuje sprawę do prowadzenia w procesie zwyczajnym (kan. 1687 § 1 MIDI).
Jeśli nie została zgłoszona apelacja, zgodnie z kan. 1679 MIDI w związku z kan. 1630 KPK wyrok w processusbrevior staje się wykonalny po upływie piętnastu dni użytecznych od wiadomości o publikacji wyroku.
Zgodnie z kan. 1687 §3 MIDI od wyroku biskupa diecezjalnego pro nullitate w procesie skróconym przysługuje stronom jak i węzła małżeńskiego apelacja do metropolity lub Roty Rzymskiej.
